Benoemen

Ergens in het begin van mijn studie theologie was er in het vak kerkgeschiedenis de opdracht om kerkenraadsnotulen uit oorlogstijd te bekijken, ik dacht dat het was in het kader van een korte stage. Wij hadden de verwachting dat we daar overal het woord “oorlog” tegen zouden komen. Want dat was toch wel de factor waar elke kerkenraad mee te maken had, en die voor enorme dilemma’s en beperkingen zorgde, en erger. Grote verrassing, ik heb het altijd onthouden: de oorlog werd nergens genoemd. Afgaande op enkel de notulen zou je bijna kunnen denken dat die niet had plaatsgevonden of geen invloed had gehad. Soms was er een vage aanduiding van “huidige omstandigheden” of zoiets. Begrijpelijk natuurlijk, achteraf gezien, want je moest alles vermijden wat er op duidde dat je het niet eens was met de dingen die er gebeurden, mochten er speurhonden actief gaan worden.

Komt eigenlijk het woord “corona” in de verslagen van onze tegenwoordige vergaderingen (fysiek of digitaal) voor? Ik vermoed dat het woord niet vaak opduikt. Een hele tijd al, omdat ik er nogal vaak mee te maken heb natuurlijk, volg ik de rouwadvertenties in de krant. Ik let er vooral op hoe men de beperkingen onder welke afscheid tegenwoordig helaas plaats moet vinden, in woorden kleedt. En ook hier: het woord corona wordt vrijwel nooit genoemd. Vrijwel altijd staat er dat het afscheid in besloten kring plaatsvindt.
Vaak staat er een formulering bij als “de tegenwoordige maatregelen” of “de huidige beperkingen”, maar het woord corona komt zo goed als nooit voor.
Nog even los van de vraag welke indruk daaruit moet ontstaan, mocht er over decennia ooit iemand de studieopdracht krijgen om hier eens naar te kijken: hoe komt dat? Klopt mijn indruk dat we het woord corona vermijden? En indien ja, wat maakt dat we dat doen? Is het vanuit een vaag en onbestemd gevoel dat je met de naam wellicht ook de bijbehorende macht oproept? Zoals er mensen zijn die de neiging hebben om af te kloppen als ze vertellen dat ze nog steeds kerngezond zijn, of nog nooit in het ziekenhuis geweest? Is het een soort innerlijk verzet waarmee je uitdrukt dat je hier eigenlijk helemaal niet mee wil dealen, zoals ik de belastingaangifte steeds weer voor me uitschuif?

Bij het schrijven merk ik dat ik het altijd vermijd een zin met het woord corona te beginnen omdat ik dat woord niet met een hoofdletter wil schrijven. Dat zou te veel eer zijn zoiets. Ik heb ook nog mijn gebeden uit de kerkdiensten van de afgelopen weken er op nagekeken: nergens corona, wel heel vaak “het virus”. Als het om het benoemen gaat, is er altijd een macht in het spel. Uit de psychologie is bekend dat dingen die je niet kunt benoemen meer macht over je hebben, en dat ze hun macht beginnen te verliezen als je ze een naam kunt geven. Denk aan misbruik en andere afhankelijkheidsrelaties. En ik moet ook denken aan de profeten van Israel, over wie we in de Bijbel vaak lezen. Dat het hun taak was om de machten die bezig waren het voor het zeggen te krijgen, te benoemen. Om het volk duidelijk te maken wat er, in termen van macht en religie gesproken, gaande was, en waar dat toe zou leiden. Dat moet trouwens een moeilijke taak zijn geweest, want ze deinsden er vaak voor terug, het volk was meestal verontwaardigd, en ze hadden het ook voortdurend aan de stok met de koningen.

Als we het woord corona vermijden, is dat dan een teken hoe zeer ons het virus in de greep heeft? Het lijkt me in ieder geval heel belangrijk om de ogen open te houden en goed te blijven zien wat het allemaal met ons doet. Het doet wat met ons, het raakt aan waar we bang voor zijn en aan hoe veel we kunnen hebben. Het doet ook wat met onze hoop en ons verlangen. Als we kunnen zien wat het met ons doet, kunnen we ook beter blijven bij de kern van ons bestaan, beter van onszelf houden omdat er van ons gehouden wordt. Ik hoop dat er andere tijden komen, en dat deze ene macht, corona, minder vat op ons gaat krijgen.

Jan-Hendrik Kip