Bonhoeffer

Het lijkt me gepast om aan Dietrich Bonhoeffer te denken. Deze maand, op 4 februari, is zijn geboortedatum. En straks, op 9 april, zal het 75 jaar geleden zijn dat hij als een van de laatste verzetsmensen door de Nazi's werd omgebracht, drie weken voor het einde van de oorlog. Het gebeurde op persoonlijk bevel van Hitler. Want Bonhoeffer had een rol in de samenzwering tegen de Führer.

Zijn biografie - die ik hier nu terzijde laat - is om stil van te worden, vooral omdat je er een mens in ontdekt die op zoek is naar de zuivere weg in beroerde omstandigheden en die ondanks alle onrust de stem van zijn hart gaat volgen. En ook, omdat je als lezer van nu weet hoe zijn leven ondanks dit zoeken zal eindigen. In zijn teksten licht vaker iets op van het besef dat het misschien allemaal niet goed af gaat lopen, en toch kiest hij ervoor (of voelt zich genoodzaakt) om de zuivere lijn te volgen en zijn geloofsovertuiging een grotere rol te laten spelen dan zijn persoonlijke belangen.

Hij wordt nu genoemd als meest gelezen theoloog van de 20e eeuw. Waarschijnlijk omdat je zijn worsteling aanvoelt zodra je je in zijn teksten verdiept. Politieke en morele zuiverheid. Theologische durf en visie. Persoonlijke vroomheid en een monastieke spiritualiteit. Het komt allemaal samen in deze ene persoon. Bonhoefferianen zijn er nog niet uit of er van een doorgaande lijn sprake is oftewel meer van verschillende breuken in zijn biografie. Het lijkt wel alsof hij authentiek en gevoelig genoeg was om alle krachten die er toen in de samenleving speelden in zich op te zuigen. Dat maakt, denk ik, dat we vandaag nog veel aan hem kunnen hebben. En dat maakt ook dat een breed spectrum van gelovigen zich in hem kunnen vinden. Orthodoxe gelovigen, linkse theologen, bevindelijke mystici, ietsisten en agnosten - ze vinden allen iets bij Bonhoeffer. Daardoor is hij moeilijk samen te vatten of onder een noemer te brengen. In de bezinningsbijeenkomst van de kerkenraad Geldrop-Mierlo gaan we het over hem hebben, dus ik kan hier alvast een beetje oefenen...

Voor een groot deel kun je, denk ik, Bonhoeffer begrijpen vanuit twee polen: verantwoordelijkheid en gebed. Bij verantwoordelijkheid hoort zijn poging om de bergrede als richtsnoer voor zijn handelen te nemen; dit gebeurt op het moment dat Duitsland een politiestaat is geworden. Hieruit ontstaat zijn boek: Navolging. Hij geeft aan de woorden van Jezus zoveel prioriteit dat zijn vrienden geïrriteerd raken over zijn houding.
Trefwoord gebed: toen hij het seminarie van de Bekennende Kirche in Finkenwalde leidde, vroeg hij van de aanstaande predikanten elke dag een half uur stille "doelvrije" meditatie. Daarvoor hadden ze een bijbeltekst die een hele week lang dezelfde bleef, en ze mochten niets opzoeken over de tekst. Hij dwong hen zo tot waarneming van hun lichaam en ziel, dat was ongebruikelijk in een tijd waar theologie nog vooral iets voor het hoofd was. Voor Bonhoeffer was dit de beste manier om krachten te verzamelen voor het noodzakelijke verzet. In wanhopige omstandigheden moet je de taal van je ziel kennen.

Met het oog op wat later de laatste jaarwisseling in zijn leven zou blijken te zijn schreef hij, tijdens hevige bombardementen denkend aan zijn vriendin en familie het gedicht "Door goede machten trouw en stil omgeven...". Een tekst die me erg lief is, ik zou die niet willen missen. Het is als lied 511 opgenomen in ons Liedboek, maar we zingen het zelden. Dat komt omdat het inhoudelijk gezien nogal persoonlijk is en alleen bij de jaarwisseling voor de hand ligt. Maar ook omdat de melodie wat ontoegankelijk is. En, zoals u weet: op oudjaarsavond zijn er te weinig mensen in de kerk om experimenten uit te halen. Misschien ligt het ook aan mezelf: de Duitse melodie, die ik ken sinds mijn jeugd, is stukken eenvoudiger - maar je kunt je afvragen of dit gedicht überhaupt wel geschikt is om te zingen.
Protestanten kennen geen heiligenkalender. Maar degenen die met de gedachte aan zoiets experimenteren noemen steevast de naam van Bonhoeffer als een van de kandidaten. Je zou hem een martelaar kunnen noemen. Zo is de heiligenkalender van de oude kerk ooit begonnen: de martelaren als geloofsgetuigen. Mensen om je aan te oriënteren. Kijk naar hun leven en luister naar de woorden die ze achterlieten - en je hebt er iets aan voor je geloof. Aanbevolen om je in te verdiepen dus.

Jan-Hendrik Kip