Ruimhartig

Een paar kilometer van ons vakantieverblijf deze zomer vandaan ligt Friedrichstadt. "Die Holländerstadt" staat er op de borden als je er binnenrijdt. Je waant je inderdaad in Nederland: veel huizen met de typische trapgevels, grachten door de stad, veel Nederlandse woorden in de straatnamen verwerkt, veel Nederlandse namen op de deuren van de huizen en deurbellen. En dat allemaal boven in Sleeswijk-Holstein in het Noorden van Duitsland, niet ver van de grens met Denemarken. Hoe dat zo komt?

Het verhaal van de stad begint eigenlijk met de synode van Dordrecht in 1618. Die bepaalde dat de Remonstranten het met hun geloof helemaal bij het verkeerde eind hadden en niet meer getolereerd werden in Nederland. Een paar van hun leiders werden ter dood gebracht, als waarschuwing. Hertog Frederik III hoorde daarvan en bood aan de geloofsvluchtelingen de mogelijkheid zich in zijn gebied te vestigen en een stad te stichten waar zij hun geloof vrij konden beleven. Dat was vanuit een ruimhartige houding in geloofsdingen, maar ook niet helemaal zonder eigenbelang: hij wilde deelnemen aan de handel met Spanje, en hij zocht waterbouwkundigen voor de inpolderingen die hij wilde realiseren en hij wist dat hij daarvoor bij de Hollanders moest zijn. En zo komt het dat de allereerste Remonstrantse Kerk in de geschiedenis in Duitsland werd gebouwd, en ook vandaag nog de enige in het buitenland is. Eens in de maand zijn er tegenwoordig kerkdiensten, met een reislustige dominee uit het Noorden van Nederland.

Maar wat mij meer trof dan de gang van de historische ontwikkelingen op zich is de ruimhartigheid in geloof en samenleving die in deze stad vorm heeft gekregen. Ook andere geloofsrichtingen, min of meer ongewenst op een andere plek, vonden hier een veilig bestaan. Er kwamen Lutheranen, Mennonieten, rooms-katholieken, joden, quakers, piëtisten uit Zweden, later ook mormonen en Jehova's getuigen wonen. Allen woonden door elkaar en naast elkaar, men wilde gettovorming voorkomen. Onderlinge huwelijkssluitingen waren geen probleem. Kinderen van andere confessies waren welkom op de school van de Remonstranten, en de overledenen mochten allen op de begraafplaats hun laatste rust krijgen. Friedrichtstadt is de enige plek waar een mikwe (joods ritueel bad) in een huis van een christelijke geloofsgemeenschap is gebouwd. Toen de remonstrantse predikantsplaats een tijd niet bezet was, gingen de Mennonitische en de Lutherse predikant bij toerbeurt de kerkdiensten leiden. Allemaal uitingen van tolerantie die ongekend zijn in een tijd van godsdiensttwisten op zoveel plaatsen in Europa. Er zijn veel kerken in de stad, maar niet één op een centrale plek, want alle geloofsrichtingen moesten náást elkaar bestaan.

Wat wil ik er mee zeggen, behalve u te laten merken dat ik een beetje warm van binnen ben geworden? Er onstaat iets goeds en weldadigs als je open met elkaar omgaat. Andere geloofsovertuigingen zijn niet bedreigend voor jezelf als je in vrede met elkaar omgaat. Er is niets dat je moet verdedigen, maar veel dat je mag verkennen. Misschien, bedenk ik nu, is een ander geloof bedreigend naarmate je je eigen niet (meer) vertrouwt? Wat zou het mooi zijn als er in dit land (dat mede door het bovenstaande toch het imago van tolerantie heeft) wat minder krampachtig met het fenomeen godsdienst zou worden omgegaan.

Op 16 september is het startzondag. U leest er verderop meer over. We gaan gesprekken voeren en dat is ook een uitgelezen mogelijkheid om elkaars (geloofs-)beleving te verkennen en te delen. En daar komt iets goeds uit voort, zeker weten.

Jan-Hendrik Kip